Kolejarze w Armii Krajowej podczas II Wojny Światowej

Przegrana kampania wrześniowa wstrząsnęła polskim społeczeństwem do fundamentów. Okupacja hitlerowska przyniosła system represji, który dotykał niemal każdej sfery życia. Wiele miejsc pracy zostało zlikwidowanych lub drastycznie ograniczonych. Jednak pracownicy kolei znaleźli się w wyjątkowej sytuacji.

Transport kolejowy był kluczowym narzędziem w machinie wojennej III Rzeszy. Pociągi stanowiły podstawowy filar logistyki wojskowej. 19 listopada 1939 roku przedwojenne PKP włączono do niemieckich Kolei Wschodnich – Ostbahn. Przejęto cały polski tabor oraz infrastrukturę kolejową.

Niemcy potrzebowali lokalnej kadry PKP, gdyż nie posiadali wystarczającego personelu. Gubernator Hans Frank wyrażał obawę o to, co się stanie, jeśli polscy pracownicy przestaną obsługiwać pociągi. W strukturach niemieckich kolei znalazło zatrudnienie około 145 tysięcy polskich pracowników kolei.

Status kolejarzy podczas okupacji niemieckiej

Zygmunt Majka - zawiadowca stacji Dalekie i żołnierz AK

Na szczególną uwagę zasługuje Zygmunt Majka. Tuż po zdaniu matury oraz odbyciu służby wojskowej przybył do Wyszkowa. Tutaj odbywać miał praktykę kolejową. W początkach okupacji otrzymał nakaz stawienia się do pracy na kolei.

Z racji swojego zawodu oraz wykształcenia otrzymał od okupanta awans. Został zawiadowcą stacji Dalekie. Do pracy skierowano tam również Jana Januszewskiego, przedwojennego kasjera na stacji Wyszków. Ten przyjął młodego Majkę do swojego mieszkania.

Owa stabilizacja miała jednak charakter pozorny. Majka był już wówczas mocno zaangażowany w działalność konspiracyjną. Od 1939 roku należał do Związku Walki Zbrojnej. Po akcji scaleniowej otrzymał przydział do 13 pułku piechoty AK obwodu „Opocznik".

Dramatyczne uratowanie porucznika Strzeleckiego - listopad 1943

Rozbudowane struktury AK nie pozwalały na ujawnianie swojego udziału w organizacji. Wynikało to ze względów bezpieczeństwa. Taką zakonspirowaną osobą był porucznik Marian Strzelecki, pseudonim Morski. Był płatnikiem obwodu „Opocznik".

W zakresie jego obowiązków było prowadzenie obsługi finansowej. Realizował wypłaty na wydatki rzeczowe w terenie. W listopadowy wieczór 1943 roku wysiadł na stacji Dalekie. Zamierzał udać się do miejscowego leśniczego – terenowego skarbnika Zacharowicza.

Przebieg akcji ratunkowej

Wkrótce Strzelecki został zatrzymany przez ukryty w lesie patrol. Niemcy doprowadzili go do obstawionej wojskiem poczekalni stacji. Rewizja była tylko kwestią czasu. Listę udało mu się zniszczyć, ale wciąż obciążała go zawrotna suma pieniędzy.

Zygmunt Majka uważnie obserwował sytuację z pokoju kasowego. Zauważył wyraźne zdenerwowanie mężczyzny z teczką. Być może dostrzegł moment zniszczenia listy. To zdeterminowało go do natychmiastowego działania.

Mógł więc bez przeszkód ruszyć na peron w towarzystwie zawiadowcy. Tam Majka ulokował go w służbowym wagonie jadącego do Wyszkowa składu towarowego. Przekazał polecenie dla kierownika pociągu, aby bezpiecznie przetransportował pasażera.

Struktury AK były mocno zakonspirowane. Strzelecki nie wiedział, kim była osoba, która udzieliła mu pomocy. Dopiero w pociągu dowiedział się, że niespodziewanej pomocy udzielił zawiadowca stacji Zygmunt Majka. W konspiracyjnych realiach nic mu to jednak nie mówiło.

Polecane publikacje o kolejarzach w Armii Krajowej

Aresztowanie i ucieczka z żandarmerii - czerwiec 1944

Konsekwencją obławy w Dalekiem było rozpracowanie konspiracji w rejonie. W toku śledztwa wyszkowska żandarmeria ustaliła tożsamość zawiadowcy. Dowiedzieli się, że jest aktywnym członkiem AK o pseudonimie Zapolski.

7 czerwca 1944 roku na zmierzającego na wyszkowską stację zawiadowcę oczekiwał niemiecki patrol. Dokumenty potwierdzające jego ważne stanowisko nie zrobiły wrażenia. Przypuszczenie, że zatrzymanie nie było przypadkowe, szybko się potwierdziło.

Desperacka ucieczka przez okno

Instynkt nakazywał szukać okazji do ucieczki. Okazja nadarzyła się w toku wstępnych przesłuchań. Pewność, z jaką Majka zaprzeczał oskarżeniom, wywołała wahanie. Akcentował konsekwencje dla ruchu kolejowego, jakie mogą wyniknąć z jego absencji.

Kolej w dalszym ciągu pozostawała niezwykle ważnym elementem machiny wojennej. Komplikacje, zwłaszcza w kontekście zbliżającego się frontu, mogły przynieść znaczne szkody. Niemiec zdecydował się zatelefonować na stację Dalekie. Ten moment zdeterminował Majkę do działania.

Z pokoju przesłuchań na pierwszym piętrze wyskoczy przez otwarte okno na podwórze. Dalej ogrodzenie miało potrójny rząd drutu kolczastego. Majka, pokonując tę przeszkodę, zahaczył bluzą o zwoje drutu. To dało żandarmom okazję do strzału.

Trafiony w przedramię zdołał wydostać się z bluzy. Upadł po drugiej stronie ogrodzenia. Słysząc za sobą krzyki zdezorientowanych żandarmów, kontynuował ucieczkę ulicą Zakolejową. Kiedy wbiegał do ogrodu pobliskiego domu, znajoma kobieta poradziła ukryć się w łanach żyta.

Pościg z psem tropiącym

Z uwagi na opuszczające go siły postanowił się ukryć w zbożu. Wszystko w odległości ledwie 400 metrów od budynku żandarmerii. Początkowo żandarmi byli zaskoczeni nagłą ucieczką. Mimo postrzału zdołał pokonać ogrodzenie i uciec z zasięgu wzroku.

Niemcy dysponując psem tropiącym podjęli pościg. Owczarek złapał wprawdzie trop, jednakże inny pies odwrócił jego uwagę. Ściągnął pogoń w kierunku poprzecznej ulicy biegnącej na parcele. Żandarmi nabrali mylnego przekonania, że więzień uciekł w stronę Olszanki.

Opieka nad rannym i ukrywanie przed okupantem

Wieść o ucieczce Majki od razu obiegła całą okolicę, alarmując mieszkańców. Późną nocą informację o rannym pani Grzywiń przekazała państwu Januszewskim. Opatrunkiem Majki bezzwłocznie zajęła się Janina Januszewska, sanitariuszka AK.

Do rannego wezwano lekarza. Następnie zaczęto organizować przerzut poza Wyszków. W Boże Ciało wóz ze słomą i ukrytym pod nią Zygmuntem Majką udał się w stronę Kamieńczyka. W eskorcie dwóch uzbrojonych akowców transport dotarł na miejsce.

Leczenie w rezydencji Psykowskiego

Majkę umieszczono w rezydencji dziedzica Psykowskiego. Tam mieścił się okupacyjny przejściowy lazaret. Zwołano konsylium lekarskie, które zdecydowało o dalszym leczeniu. Trwało ono przez kolejnych kilka tygodni w trudnych warunkach.

Zygmunt Majka nie wziął udziału w rozpoczynającej się akcji „Burza". Powrócił do Wyszkowa już po wyzwoleniu. Ponownie zamieszkał u państwa Januszewskich w willi Fusieckich. Niestety, już w kilka dni po powrocie na jego trop wpadło NKWD.

Powojenne losy i ucieczka przed NKWD

NKWD przystępowało do rozprawy ze strukturami AK. Radziecki oficer rozpytujący o Majkę pomylił jednak mieszkania. To dało czas osłabionemu jeszcze rannemu na ukrycie się w piwnicy domu. Majka mógł spodziewać się aresztowania i wywózki.

Tego samego dnia nie uniknęło kilku innych członków AK, w tym uratowany przez niego Marian Strzelecki. Konieczna stała się więc dalsza ucieczka. Jeszcze tego samego dnia udał się do Radzymina. Następnie przeniósł się na Pragę, gdzie zgłosił się do pracy w PKP.

Spotkanie po 48 latach

Przez wiele powojennych lat Marian Strzelecki próbował odnaleźć człowieka, który uratował mu życie. Majka na tyle dobrze zatarł za sobą ślady, że odnalezienie okupacyjnego zawiadowcy okazało się niemożliwe przez niemal pół wieku.

Dopiero po latach Strzelecki znalazł wzmiankę o Zygmuncie Majce w książce Stanisława Grzybowskiego „Nadzieja z tamtych lat". Opisywała dzieje okupacyjnego podziemia na terenie ziemi wyszkowskiej. Autor posiadł dokładniejsze informacje o bohaterskim kolejarzu.

Po 48 latach od opisywanych wydarzeń Strzelecki mógł w końcu nawiązać kontakt listowy ze swoim wybawicielem. Dzięki ich wzajemnej korespondencji utrwaliło się wiele szczegółów z barwnej historii Zygmunta Majki – bohaterskiego kolejarza w szeregach AK.

Znaczenie kolejarzy w polskim ruchu oporu

Pracownicy kolei odegrali kluczową rolę w polskim ruchu oporu podczas II wojny światowej. Ich unikalna pozycja w strukturze okupacyjnej dawała niepowtarzalne możliwości działania konspiracyjnego. Dysponowali dostępem do transportu i informacji.

Kolejarze w Armii Krajowej prowadzili działalność sabotażową na wielu płaszczyznach. Opóźniali transporty wojskowe wroga. Przemycali broń i materiały konspiracyjne. Ratowali życie zagrożonych osób. Ich wiedza fachowa była nieoceniona dla skuteczności operacji.

Przykłady działań konspiracyjnych kolejarzy

Historia Zygmunta Majki stanowi przykład odwagi i poświęcenia polskich kolejarzy. Jego działania uratowały życie wielu osób. Ryzykował własne bezpieczeństwo dla sprawy niepodległości. Takich bohaterów było wielu w szeregach pracowników kolei.

Kontekst historyczny okupacji i rola kolei

Około 145 tysięcy polskich pracowników kolei znalazło zatrudnienie w strukturach Ostbahn. Wielu z nich świadomie wykorzystywało swoją pozycję do działalności konspiracyjnej. Przynależność do Armii Krajowej wiązała się z ogromnym ryzykiem.

Najczęściej zadawane pytania o kolejarzy w Armii Krajowej

Pamięć o bohaterskich kolejarzach

Historia polskich kolejarzy w szeregach Armii Krajowej podczas II wojny światowej stanowi ważny, choć często pomijany fragment dziejów ruchu oporu. Ich działalność była kluczowa dla skuteczności konspiracji. Ryzykowali życiem dla sprawy niepodległości.

Zygmunt Majka to tylko jeden z wielu bohaterów, którzy wykorzystali swoją pozycję zawodową dla dobra ojczyzny. Jego historia pokazuje odwagę, determinację i poświęcenie polskich kolejarzy. Uratował życie wielu osób, sam wielokrotnie stając w obliczu śmierci.

Pamięć o tych bohaterach jest naszym obowiązkiem. Ich działania przyczyniły się do ostatecznego zwycięstwa. Zachowanie wiedzy o ich czynach to zachowanie pamięci o polskim ruchu oporu. To hołd dla wszystkich, którzy walczyli na torach konspiracji.

Dziś miejsca pamięci na ziemi wyszkowskiej i w całej Polsce przypominają o kolejarzach AK. Senat Rzeczypospolitej upamiętnił ich zasługi. Publikacje historyczne przywracają ich historie. Spotkania weteranów, choć coraz rzadsze, podtrzymują tradycję.